Tony Cragg: η οντολογία της ύλης (εκδόθηκε απο το μουσείο Ropac)

Μολις εκδόθηκε απο το μουςειο Ropac το βιβλίο μου για τον Tony Cragg τον μεγαλύτερο ίσως σύγχρονο γλύπτη παγκοσμίως. Μεγάλη μου τιμή που μ’εμπιστευτηκαν . Το κείμενο μου δημοσιεύτηκε σε δυο γλώσσες . Γαλλικά και Γερμανικά . Για τους συμπατριώτες μου το δημοσιεύω εδώ στο fb στα Ελληνικά που πρώτο γράφτηκε και στην συνεχεια μεταφράστηκε .

Tony Cragg: η οντολογία της ύλης

Ήδη απο τον μύθο του Προμηθεα γνωρίζουμε ότι φωτιά και τέχνη κλάπηκαν απο το βασίλειο των Θεών και δόθηκαν στους ανθρώπους, για να καλυτερέψει η ζωή τους. Φύση όμως και φωτιά προέρχονται απο την ίδια ρίζα. Ο Ζηνωνας κατα τον Διογένη τον Λαερτιο, ονομάζει τη φύση” πυρ τεχνικον”, δηλαδή πυρ-καλλιτέχνη που γεννά και δημιουργεί μορφές. Η δημιουργία μορφών είναι κοντολογίς το ζητούμενο φύσης-τέχνης. Μόνο χαρις στα εργα τους αυτά τα δυο αναγνωρίζονται. Βλέποντας τις φυσικές μορφές (ανθρώπινες, ζωικές ,φυτικές) η τα εργα τέχνης( ως γλυπτική,ζωγραφική,σχέδιο ….)αναγνωρίζεις την ύπαρξη του ενος η του άλλου, αντίστοιχα -Το πρώτο, η φύση , προηγείται,ενώ το δεύτερο, η τέχνη,επεται σύμφωνα με τη λογική σκέψη. Γι’αυτο και αρχικά έγινε λόγος για “μίμηση”, του πρώτου απο το δεύτερο. Αυτή η αντίληψη διατηρήθηκε για αιώνες. Χρειάστηκε να έρθει η Νεωτερική εποχή ώστε η σχέση φύσης-τέχνης να διαταραχθεί με τη παραδοσιακή της ερμηνεία και να ανατραπεί δίνοντας σπουδαίες πολιτισμικές εμπειρίες. Ήδη ο Καρτέσιος Ντεκαρτ με το όραμα του περι χειραγώγησης της φύσης και αργότερα ο Διαφωτισμός (παρά τις διαφοροποιήσεις του Ζαν Ζαν Ρουσώ) εργάστηκαν γι’αυτη την ανατροπή. Απο το δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα με την βιομηχανική επανάσταση, το σχέδιο αμφισβήτησης της τέχνης ως “μιμηση”, της φύσης, μπήκε σε δυναμική εφαρμογή. Οι Νεωτερικοι καλλιτέχνες αρνήθηκαν την παραστατική διάσταση του έργου τέχνης και την κλασσικη αφηγηματικοτητα. Εφαρμόζοντας την Νιτσεϊκή πρόταση περι θρυμματισμου ειδώλων κι ιδεωδών μεσω της φιλοσοφίας με το σφυρί ,επιτέθηκαν στην παραστατικότητα, την σφυροκόπησαν και ξεκίνησαν την σταδιακή της απο-δόμηση, χρησιμοποιώντας ως εργαλείο μάχης την έννοια της avant-garde.

Αποδομώντας το “καθ’εικονα και ομοιωση”.

Η αποδόμηση αυτή δεν εχει σκοπό να καταστρέψει αλλα να αφαιρέσει και να ξαναδιαβάσει. Να εκσυγχρονίσει τις παραδόσεις. Τι αφαιρεί σπάζοντας; Ο,τιδηποτε είχε φορτιστεί με παραδοσιακές τεχνικές, με τις παραδοσιακές “καλές τέχνες”. Ακόμη κι αν σε κάποια νεωτερικα κινήματα, ειδικά στα χρονια του ’60 και του ´70 ,έγινε λόγος για “θάνατο της τέχνης” ,αυτό που εννοείτο ήταν η ανάγκη τέλους των παλιών τρόπων εικαστικής έκφρασης και η αντικατάσταση τους απο καινούργια. Η avant-garde ήταν το μετωπικό εργαλείο που χρησιμοποιειτο για τον εκσυγχρονισμό των παραδοσιακών τρόπων εικαστικής έκφρασης και για το ξαναδιάβασα των παραδόσεων μέσα απο το εκάστοτε καινούριο παρόν. Η απο-δόμηση αφορούσε επισης και την αντίληψη ότι το έργο τέχνης είναι μια εξωτερική πραγματικότητα που μιμείται τη φύση.
Σύμφωνα με την Κλασσικη αντίληψη η φύση έδινε τελειότερες μορφές απο την τέχνη ,γιατί τις δούλευε εξωτερικά και εσωτερικά με βάθος κι επιφάνεια. Η φύση, ως “κρύπτεσθαι φιλειν” (ως κάτι που αγαπά να κρύβεται) όπως έλεγε κι ο Ηρακλειτος γεννούσε συνεχώς πλήρης μορφές. Ενώ η Τέχνη έμενε στην εξωτερική εικόνα. Όπως έλεγε κι ο αρχαίος Γιατρος Γαληνός στο έργο του “περι φυσικών δυνάμεων”, ένας Πραξιτέλης, ένας Φειδίας ή κάποιος άλλος αγαλματοποιος, περιοριζόταν στο να πλάσει μόνο εξωτερικά την ύλη, ενώ άφηνε το βάθος της,χωρίς στολίδι,ακατέργαστο, δηλαδή άτεχνο. Δεν ήταν ικανός ο κλασικός γλύπτης να καταδύθει μέσα στην ύλη και να αγγίξει όλα τα μέρη της. Αυτή λοιπόν τη κλασσικη αντίληψη θέλησαν να αλλάξουν οι Νεωτερικοι καλλιτέχνες και να μετατραπούν απο “Φειδιες” της εξωτερικότητες σε “Φειδιες” της εσωτερικότητας. Έδωσαν το βάρος της ενέργειας,της δύναμης,της έντασης και της νοημοσύνης τους, στο να προσπαθήσουν να δημιουργήσουν μια νέα μορφή κάλλους κι αρτιότητας .Μεςα απο το διαρκές απο-δομητικο τους σφυροκόπημα, ο νεωτερικος τους λόγος επιτέθηκε και αποδόμηςε το παραδοσιακο “καθ´εικόνα και ομοίωση”, βάζοντας έτσι τις βάσεις μια γλώσσας νέας,λακωνικης συχνά και κυρίως ανεικονικής. Τα απο-δομημένα πρότυπα απελευθερώθηκαν έτσι απο τους περιορισμούς της εικόνας ως τελικό προϊόν, ως σκοπό ή ως αριστούργημα και μετατράπηκαν σε αφηρημένες αλλα ουσιαστικές οργανικές δυνάμεις, ως συγκινήσεις, αισθαντικοτητα,ενέργεια, ως στρατηγική γλώσσας και διαδρομή. Το κάθε θραύσμα του σφυροκοπημενου προτύπου,μικρό,φτωχό ή ραγισμένο μετατρεπόταν έτσι ως βάση , το θεμέλιο, ο μικρόκοσμος που θα ενσάρκωνε τον μεγακοσμο. Σ’αυτη την πορεία κινήθηκε ως σημερα κι ο Tony Cragg.

Γεωμετρία μηχανισμών

Απο τις αρχές της δεκαετίας του ´80 που ο Βρετανός στην καταγωγή καλλιτέχνης,άλλα που έζησε τα περισσότερα του χρονια στη Γερμανία ,εργάστηκε στην αποδόμηση του “καθ´εικόνα και ομοίωση”, δημιούργησε γλυπτά αλλα και σχέδια που πέτυχαν την ισορροπία του εσωτερικού και του εξωτερικού των μορφών. Τεμάχισε,θρυμματισε ή διανοίξε την παραστατικότητα και απελευθέρωσε την δυναμική των οργανικών μηχανισμών πετυχαίνοντας έτσι την γεωμετρική συνύπαρξη φανταστικού-πραγματικού, θεατου-αθέατου. Θεωρώντας ότι αυτά είναι αδιαχώριστα αρνήθηκε τη κλασσικη δυαδικότητα και έπλασε γλυπτά που συμπεριφέρονται ως υποκείμενα, ως αδιαίρετη οντότητα. Σ’αυτο το σημειο συμπεριφέρθηκε Αριστοτελικα. Δηλαδή έπλασε οντότητες-γλυπτά στα οποια ιδέα και μορφή συνυπάρχουν ως ενιαία πραγματικότητα,ειναι ενα σώμα, μια μορφή σε κινητικότητα, μεταπλασσομενη ,που υπαινίσσεται πολυτροπα, που εμπεριέχει θεωρία και πράξη, που είναι το ίδιο ενέργεια, δυναμική ύλης, διαφάνεια μορφών. Το εξωτερικό και το εσωτερικό αυτών των γλυπτών έχουν διαρκή οπτική μεταξύ τους επικοινωνία. Αν και οι μορφές τους κάποιες φορές μπορούν να θυμίσουν κάτι οικείο σ´εμάς, έν τούτοις ποτε δεν μας το παρουσιάζουν αναπαραστατικα τελειωμένο. Αλλα για παράδειγμα θυμίζουν πρόσωπο μούμιας,αλλα πολυτεμαχισμενο πρόσωπο, αλλα δικέφαλα ή πολυκεφαλα τέρατα, αλλα θυμίζουν μικροοργανισμούς γνωστούς του φυσικού περιβάλλοντος ή ανάλογων εργαστηρίων. Όλα όμως διαπερνώνται απο μια γεωμετρία του ασυνήθιστου, απο μια γεωμετρία μηχανισμών, απο μια αρμονία του ανισορροπου, απο ενα πνεύμα προϊστορικών μορφών αλλα λογικών όντων. Όλα είναι η ενσάρκωση μικροστιγμων κινουμένων απο ενέργεια. Μια συνταγή που σίγουρα γεννά νέα πράγματα στην Τέχνη.

Ο χορός της εμπειρίας

Στην Ιστορια της Τέχνης κάθε νέο συνηθως είναι γόνος δυο βασικών διαδρομών. Η μια ξεκινά απο την ιδέα και καταλήγει στη μορφή. Η άλλη Ξεκινά απο την αισθαντική σχέση με την ύλη και στην συνέχεια ανακαλύπτει τις ιδέες που είναι μέσα στην δυναμική ενέργεια των υλικών. Ο Tony Cragg κινείται περισσότερο προς τη δεύτερη διαδρομή προσπαθώντας βέβαια κάποιες στιγμές να τις συνδυάσει και τις δυο σε μια προσωπική του σύνθεση. Μπαίνοντας μέσα στα υλικά θρυμματίζοντας ή τεμαχίζοντας τις μορφές, επιχειρεί ένα ταξίδι μέσα στην ύλη και στα άπειρα θαύματά της. Θέλει να φτάσει στο έσχατο βάθος της αν είναι δυνατόν. Θέλει να φτάσει στην στοιχειακή διάσταση της ύλης. Στην προσπάθεια του αυτή εξέρχεται του εαυτού του μεταμορφώνοντας με την ρεαλιστική του φαντασία ό,τι βλέπει, ό,τι ακούει, ό,τι αναπνέει, ό,τι γεννιέται. Μελετά προσκολλημένα και ποιητικά το φυσικό περιβάλλον. Το αντιμετωπίζει ως θεότητα ηλιακής θερμότητας, ως αναπνοή αρώματος λουλουδιών, ως υλικό ακτινογράφισης, ως εργαλείο που θα τον οδηγήσει στην γνώση. Η σχέση του Tony Cragg με την φυσική ή τεχνική ύλη είναι διαλεκτική. Δεν την αντιμετωπίζει εχθρικά αλλά ως εμπειρία γνώσης και αυτογνωσίας. Εμβαθύνοντας και μαθαίνοντας από τα υλικά εμπλουτίζει την εικαστική του γλώσσα και δοκιμάζει ταυτόχρονα τα όρια αυτογνωσίας του εαυτού του – ειδικά η σχέση του με το φυσικό περιβάλλον είναι ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα.

Γλώσσα και φύση.

Δεν εχει κάποιος παρά να επισκεφτεί το πάρκο γλυπτικής στο Wüppertal. Ας προσέξει τον τρόπο και τον τόπο που’ναι τοποθετημένα τα γλυπτά του καλλιτέχνη. Υπάρχει κάτι το αδιάκοπη, το συνεχές, μεταξύ φυσικού περιβάλλοντος και γλυπτών. Το ένα είναι προέκταση του άλλου και αντιστρόφως. Μέσα απο το φυσικό στοιχείο ως αισθητική και πνευματική οντότητα αναδύεται το έργο. Αναδύεται ως ενσαρκωμένος λόγος, ως λογικές ποιητικές υπάρξεις. Τα γλυπτά αυτά αναδεικνύουν και φωτίζουν άγνωστες πλευρές της φύσης. Ο μπρούντζος Λ, το σίδερο, ο χαλκός ή οτιδήποτε υλικό χρησιμοποιείται για τα έργα συμβάλλουν σε μια διαφορετική ανάγνωση του φυσικού περιβάλλοντος. Το φυσικό στοιχείο είναι η καθολική πραγματικότητα μέσα απο την οποια αναδύεται το γλυπτό. Η φύση είναι το καθολικό που περιβάλλει το έργο σαν γίγνεσθαι. Η φύση, η θεία μήτρα, στον Θαλή τον Μηλήσιο ήταν πρωταρχικό θέμα, πρωταρχική ουσία. Στον Ελευσίνιο μύθο ήταν η natural naturus, το στήθος της μητέρας.

Demosthenes Davvetas's photo.