Mar 242014
 

Πολιτισμός και Ηθική

Σε βαθιά κρίση, εδώ και καιρό, Ελλάδα και Ευρώπη ψάχνουν τη θεραπεία μέσα από χρηματοπιστωτικές συνταγές. Παντού αριθμοί και στατιστικές, όλα ξεκινούν και καταλήγουν σε αριθμούς. Μια αριθμοφρενίτιδα περιβάλλει την καθημερινότητα μας στη σύγχρονη παγκοσμιοποίηση. Θύμα αυτής της κατάστασης κι ο πολιτισμός, όπου είτε εκ μέρους των κρατικών θεσμών είτε εκ μέρους των καλλιτεχνών ακούγεται συχνά η δημιουργική δυσπραγία ως αποτέλεσμα έλλειψης «μπάτζετ». Αυτά είναι ψευτοδικαιολογίες. Γιατί εκτός από ό,τι αγγίζει τις υποδομές, που εκ των πραγμάτων χρειάζονται χρήματα, τα υπόλοιπα, και κυρίως ό,τι αφορά τη δημιουργία, δεν εξαρτώνται κυρίως από χρηματικές δαπάνες. Ο Ζαν Μισέλ Μπασκιά για παράδειγμα, ο σπουδαίος αμερικάνος ζωγράφος, ή ο δικός μας Θεόφιλος αλλά και τόσοι άλλοι ποιητές και καλλιτέχνες δεν περίμεναν να ‘χουν γεμάτη την τσέπη για να γεννήσουν τις μορφές της τέχνης τους. Η ουσία της δημιουργίας, αυτή της τέχνης, θεμελιώνεται στη ζωτική ανάγκη για «λέγειν» του δημιουργού. Αυτή η βαθιά επιθυμία για έκφραση είναι τόσο φυσικά δυνατή όσο φυσικά δυνατός είναι και ο θάνατος. Η δημιουργία προκαλεί τον θάνατο, θέλει να τον νικήσει φέρνοντάς τον σε ανθρώπινα μέτρα, έτσι ώστε ο θάνατος να είναι μέρος της ανθρώπινης ζωής. Ο πάμπτωχος, αρχικά, Ζαν Μισέλ Μπασκιά, επειδή δεν είχε λεφτά να αγοράσει υλικά ζωγραφικής, εύρισκε στα σκουπίδια πεταμένες πόρτες, παράθυρα, καρέκλες και άλλα αντικείμενα, ακόμη και σπασμένα, για να τα ζωγραφίσει. Έτσι δημιούργησε πρωτοποριακά και ασυνήθιστα έργα, δημιούργησε ένα νέο εικαστικό στιλ και γλώσσα. Αναλόγως και σε επίπεδο πολιτικών θεσμών: σε πολλές χώρες, δυτικές ή μη, βρίσκουμε θεσμικά πρόσωπα να παίρνουν αποφάσεις με ελάχιστα χρήματα. Σε περιόδους οικονομικής κρίσης γεννήθηκαν σπουδαία έργα και δημιουργίες. Δεν είναι απαράβατος όρος η χρηματοπιστωτική δύναμη για να πάει μπροστά ο πολιτισμός. Είναι προσπάθεια συγκάλυψης της στειρότητάς μας (προσωπικής και θεσμικής) όταν φορτώνουμε την πολιτιστική μας τεμπελιά στην έλλειψη χρηματοπιστωτικών πόρων. Η δημιουργία, εκ γενετής, είναι ανεξάρτητη από «υλικές φυλακές», ανεξάρτητη από «οικονομικούς δεσμοφύλακες». Και είναι χάρη σε αυτό το DNA της που η δημιουργία είναι εξωστρεφής, συμβάλλοντας ουσιαστικά στον εμπλουτισμό της τέχνης με καινούρια στοιχεία, τη γόνιμη συνέργεια ετερόκλητων υλικών και πάνω απ’ όλα στην ισορροπημένη έκφραση. Μια τέτοια δημιουργία είναι και η ψυχή του Πολιτισμού. Δίχως αυτήν τη «δημιουργική ανιδιοτέλεια», για να θυμηθώ τον Καντ, δεν υπάρχει αισθητική και πολιτισμός. Αυτός είναι πάνω απ’ όλα χαρά ζωής, είναι ενεργή μελαγχολία, αισιόδοξη θλίψη, είναι δίψα για μάθηση, αυτοπραγμάτωση, συλλογική παρουσία, είναι δύναμη για γέννηση κουλτούρας, προστασία περιβάλλοντος, για οικολογικές συμπεριφορές, για τολμηρή έρευνα. Ο Πολιτισμός είναι εκ γενετής ένας ισορροπημένος συνδυασμός παράδοσης και πρωτοπορίας, εθνικών αξιών αλλά και πανανθρώπινων, είναι το βίωμα της οικουμενικότητας στην καθημερινή ζωή. Και κυρίως δεν είναι: υποχρεωτικά δεσμευμένος σε χρηματοπιστωτικούς αριθμούς. Γιατί τότε βολεύει τους λίγους και τους στείρους, θεσμικά και ατομικά.

Δημοσθένης Δαββέτας

Mar 242014
 

Ανάπτυξη και καινοτομία

Η σημερινή κρίση, ελληνική και ευρωπαϊκή ταυτόχρονα, στη σκληρή διάρκεια της, μας φέρνει αντιμέτωπους με ένα βασικό ερώτημα: μπορούμε να ζητάμε χρήματα για κατανάλωση, δίχως να έχουμε ήδη προτείνει στην αγορά προϊόντα ελκυστικά και ανταγωνιστικά; Όσοι λένε ναι το κάνουν γιατί θεωρούν ότι είναι «εξ ορισμού» υποχρέωση του κράτους και του Δημοσίου να στηρίζει την Ανάπτυξη ρίχνοντας στην αγορά χρήματα. Η παγκόσμια όμως κατάσταση δεν το επιτρέπει πια γιατί στο παγκοσμιοποιημένο οικονομικό παιχνίδι μπήκαν νέοι ισχυροί ανταγωνιστές: οι αναπτυσσόμενες χώρες όπως Κίνα, Ινδία, Βραζιλία, που παίρνουν όλο και μεγαλύτερο από ό,τι στο παρελθόν, μερίδιο από την διεθνή οικονομία. Η Ευρώπη βρίσκεται στην καρδιά αυτού του παιχνιδιού: διότι έχει παράδοση μεν δημόσιου «προστατευτισμού», όμως δεν μπορεί να συνεχίσει έτσι, γιατί, θα μείνει στο περιθώριο δίχως να προτείνει νέα, ελκυστικά προϊόντα.
Συνεπώς γίνεται λόγος για καινοτομία. Δεν θα υπάρχει με απλά λόγια στο εξής Ανάπτυξη δίχως καινοτομία. Πρόκειται για ένα ζήτημα που αγγίζει την ίδια την υπαρξιακή ταυτότητα της Ευρώπης. Ποια είναι όμως τα βασικά χαρακτηριστικά αυτού που εδώ ονομάζουμε Καινοτομία; Κατ’ αρχήν, πρόκειται για μία σφαιρική στάση ζωής που στηρίζεται αποκλειστικά στην αναζήτηση του καινούργιου, ως ζωτικό στοιχείο προόδου και εξέλιξης. Ο Καινοτόμος ξεκινά συνεπώς από το εξής σημείο: πρέπει να αποστασιωποιηθεί από παραδοσιακούς δογματισμούς. Δεν σημαίνει αυτό ρήξη με το παρελθόν. Μπορεί να είναι και εκσυγχρονισμός του. Αλλά αν χρειαστεί όλα παίζονται. Στόχος είναι η γόνιμη μετάβαση από το παραδοσιακό στο νέο. Κι ακόμη: αυτή η αλλαγή δεν πρέπει να είναι μόνο τεχνική και μορφολογική. Πρέπει να είναι ουσιαστική. Μιλάμε δηλαδή για σταθερό μετασχηματισμό. Οικονομικά πάει να πει: μετασχηματισμός του κόσμου της διανόησης σε πολεμική αντικαπιταλιστική μηχανή. Διότι η φιλελεύθερη οικονομία όπως την είχε καταλάβει ο Max Weber, χαρακτηρίζεται πάνω από όλα, όχι από την επιθυμία της με κάθε μέσο ωφέλειας(π.χ. κλοπή, αισχροκέρδεια, πορνεία, κτλ.) αλλά από την ορθολογική συνείδηση του οφέλους.
Σε αντίθεση με την λαϊκίστικη και μικροπολιτική εξήγηση των μαρξιστών, η φιλελεύθερη οικονομία, θέλει να εξορθολογήσει ασταμάτητα την παραγωγή, να την οργανώσει καλύτερα, να την κάνει πιο αποδοτική, πιο οικονομική. Κι αυτός είναι ο λόγος που για να γίνει αυτό δυνατό χρειάζεται διαρκής έρευνα στις ωφέλιμες καινοτομίες. Αυτή η αντίληψη γεννά μία διανόηση με κριτική δύναμη, που μέσα από την διαρκή της γόνιμη άρνηση είναι ωφέλιμη και δημιουργική. Η Καινοτομία γκρεμίζει συνεχώς τα καπιταλιστικά δόγματα στην υπηρεσία της προόδου. Στόχος της είναι η ανάπτυξη. Καινοτομώντας οδηγούμαστε σε νέα ανταγωνιστικά προϊόντα που θα προκαλέσουν ζήτηση στην αγορά, νέα επαγγέλματα και θέσεις εργασίας. Πρέπει γρήγορα να γίνει κατανοητό ότι σήμερα για Ευρώπη και Ελλάδα η Ανάπτυξη περνά μέσα από την Καινοτομία. Μόνο έτσι θα μπορέσουμε να μετατρέψουμε την κρίση σε γόνιμο όπλο, σε δημιουργική θεραπεία για μας τους Ίδιους και για την χώρα μας.

Δημοσθένης Δαββέτας